Yasal çerçeve: 6331 + yönetmelikler
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 10: işveren risk değerlendirmesi yapmak/yaptırmak zorundadır. ‘İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği' (29.12.2012, R.G. 28512) detayları belirler: tehlike sınıfı bazlı yenileme süreleri, ekip kompozisyonu (İSG uzmanı + işyeri hekimi + işveren temsilcisi + çalışan temsilcisi), dokümantasyon zorunluluğu. Denetimde ‘güncel risk değerlendirme raporu yok' tespit edilirse Madde 26 idari para cezası — bkz. ISG-KATİP bildirim süreleri.
Risk değerlendirmenin 5 evresi
ILO (International Labour Organization) ve HSE (UK Health and Safety Executive) çerçevesinde standart 5 adım: (1) Tehlikeleri tanımla (hazard identification) — fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikososyal. (2) Kim/ne nasıl zarar görür belirle. (3) Riski değerlendir + skor üret. (4) Önlemleri planla (kontrol hiyerarşisi: eliminasyon → ikame → mühendislik kontrol → idari kontrol → KKD). (5) Kaydet, gözden geçir, güncelle. Metodoloji (Fine-Kinney/L-Matrix/HAZOP) 3. adımın aracıdır.
Fine-Kinney metodolojisi (R = O × F × Ş)
1970'lerde G.F. Kinney ve A.D. Wiruth tarafından geliştirilen 3 değişkenli yöntem. Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet. Olasılık (1–10): 0.2 (neredeyse imkansız) ile 10 (çok beklenir) arası. Frekans (0.5–10): nadir (yılda 1) ile sürekli (saatte 1+) arası. Şiddet (1–100): hafif yaralanma (1), ciddi yaralanma (15), kalıcı sakatlık (40), bir ölüm (60), çoklu ölüm (100). Risk skoru bantları: <20 düşük, 20–70 olası, 70–200 yüksek (hemen önlem), 200–400 çok yüksek (faaliyeti durdur), >400 katlanılamaz risk. Şantiye, üretim, lojistik gibi değişken frekanslı sahalar için doğru tercih.
L-Tipi 5×5 Matris (R = O × Ş)
Basit ve hızlı: 5 olasılık × 5 şiddet seviyesi. Olasılık 1 (çok küçük) – 5 (çok yüksek), Şiddet 1 (önemsiz) – 5 (ölümcül). Skor 1–25 arası. Bantlar: 1–4 düşük, 5–9 orta, 10–16 yüksek, 17–25 katlanılamaz. Türkiye İSG-KATİP eğitim modüllerinde sık görülen yöntem. Ofis, perakende, eğitim, basit hizmet sektörleri için yeterli; ancak frekans değişkeni olmadığından zaman içinde maruziyet farkını yakalamaz. Ofis-yoğun KOBİ'ler için pratik başlangıç noktası.
HAZOP — Hazard and Operability Study
1960'larda ICI tarafından kimya proseslerinde geliştirildi; IEC 61882 ‘Hazard and Operability Studies — Application Guide' standardında resmileşti. Sistemli ‘guide word' yaklaşımı: ‘NO/NOT', ‘MORE', ‘LESS', ‘AS WELL AS', ‘PART OF', ‘REVERSE', ‘OTHER THAN' gibi sözcükler proses parametrelerine (akış, basınç, sıcaklık, seviye) uygulanır. Petrol-gaz, kimya, ilaç, gıda işleme tesislerinde standart. Türkiye'de Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO III paraleli) kapsamındaki tesisler için HAZOP veya eşdeğer ileri yöntem zorunludur.
Yenileme süreleri ve tetikleyiciler
Yönetmelik Madde 12: az tehlikeli 6 yıl, tehlikeli 4 yıl, çok tehlikeli 2 yıl rutin yenileme. Olağanüstü yenileme tetikleyicileri: işyerinin taşınması veya bina değişikliği, yeni teknoloji/iş ekipmanı, üretim yöntemi değişikliği, iş kazası veya meslek hastalığı, ramak kala olayı, çalışma ortamı ölçüm sonucu (gürültü, toz, kimyasal), mevzuat değişikliği. Tehlike sınıfı SGK ‘İş Kolu Kodları ve Tehlike Sınıfları Tebliği'nde sektör NACE koduna göre belirlenir.
Kontrol hiyerarşisi ve önlem seçimi
NIOSH (US National Institute for Occupational Safety and Health) ‘Hierarchy of Controls' standardı: (1) Eliminasyon — tehlikeyi kaldır. (2) İkame — daha az tehlikeli ile değiştir. (3) Mühendislik kontrol — havalandırma, koruma kabini, otomasyon. (4) İdari kontrol — prosedür, eğitim, rotasyon. (5) KKD — son çare. KKD seçimi EN/TS standartlarına bağlanır: EN 397 baret, EN 166 göz koruma, EN ISO 20345 iş ayakkabısı, EN 388 mekanik el koruma, EN 149 toz maskesi (FFP1/2/3). Risk değerlendirme raporunda her yüksek riskli tehlikeye karşılık ‘kontrol hiyerarşisi gerekçesi' yazılmalıdır.
Ramak kala (near-miss) raporlamanın rolü
Heinrich Piramidi (1931): her 1 ciddi yaralanmaya karşılık 29 küçük yaralanma + 300 ramak kala. Bird (1969) ve modern HSE Yumuşak Buzdağı modelleri benzer oranlar verir. Ramak kala raporu bir 'kazasız uyarı' niteliği taşır — risk değerlendirme rapor revizyonunun en güçlü tetikleyicisidir. Mobil sahada anlık ramak kala raporu (foto + konum + 30 sn açıklama) modern pratiktir. KontrolJet IsgJet ramak kala formunu varsayılan iş akışına dahil eder; ay sonu trend grafiği risk değerlendirme komitesine girdi olur.
Tehlike kataloğu hazırlamak
Risk değerlendirmesinin saha pratiğinde en zayıf yanı: tehlikelerin eksik tanımlanması. ILO Encyclopaedia of Occupational Health and Safety ve HSE ‘COSHH Essentials' veri tabanı tipik tehlikeleri sınıflar: fiziksel (gürültü, titreşim, sıcaklık, radyasyon), kimyasal (toksik, alerjik, korozif), biyolojik (bakteri, virüs, mantar), ergonomik (manuel taşıma, tekrarlı hareket, postür), psikososyal (stres, şiddet, çalışma süresi), kaza riski (düşme, çarpma, ezilme, elektrik, yangın, patlama). Bu kataloğa karşı saha gözlemi yapmak unutmayı azaltır.
Dijital risk değerlendirme — pratik akış
Klasik Word/Excel risk değerlendirme dokümanı denetimde zayıflık: (a) güncelleme tarihi belirsiz, (b) sürüm kontrolü yok, (c) saha gözlemi kâğıt fotoğraflarda dağılmış, (d) revizyon tetikleyici izlenemiyor. Dijital risk değerlendirme yazılımı (KontrolJet IsgJet bu işlevi sağlar): formüller (Fine-Kinney/L-Matrix/HAZOP) seçimle gelir, tehlike kataloğu önerilir, foto-evrak doğrudan riske bağlanır, yenileme tarihi ve olağanüstü tetikleyici alarmı otomatiktir, raporun PDF + dijital imzalı versiyonu denetimde ibraz edilebilir. Bkz. şantiye dijitalleşme yol haritası.
Özet çıkarımlar
- 6331 her işyerine — tehlike sınıfı bağımsız — risk değerlendirme zorunluluğu getirir; yenileme 2/4/6 yıl + olağanüstü tetikleyiciler.
- Fine-Kinney 3 değişkenli (Olasılık × Frekans × Şiddet) — şantiye, üretim, lojistik için en uygun.
- L-Matrix 5×5 basit, hızlı; ofis ve hizmet sektörü KOBİ'leri için yeterli.
- HAZOP süreç güvenliği için zorunlu — SEVESO kapsamı tesislerde standart yöntem.
- Kontrol hiyerarşisi: Eliminasyon → İkame → Mühendislik → İdari → KKD. KKD son çare.
- Ramak kala raporlaması risk revizyonunun en güçlü erken sinyalidir (Heinrich Piramidi).
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Az tehlikeli işyeri 6 yılda bir yenileme yeterli mi yoksa erken yapmalıyım?
- Rutin minimum 6 yıldır, ancak olağanüstü tetikleyiciler (yeni ekipman, taşınma, kaza, ramak kala, mevzuat değişikliği) varsa hemen güncelleme zorunludur. Pratikte ‘büyük' bir tetikleyici olmadıkça yıllık küçük revizyon + 6 yılda bir tam yenileme tercih edilir.
- Fine-Kinney mi L-Matrix mi seçmeliyim?
- İşyerinde maruziyet frekansı değişkenliği yüksekse (örn. inşaat — bazen vinç altında 5 dk, bazen 5 saat) Fine-Kinney doğru tercih. Sabit/öngörülebilir maruziyet için (örn. ofis ergonomi) L-Matrix 5×5 yeterli. Bazı şirketler yüksek riskli operasyonlarında Fine-Kinney + günlük rutin için L-Matrix kombine kullanır.
- HAZOP gerçekten gerekli mi, daha basit yöntem kullanamaz mıyız?
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Yönetmeliği (SEVESO III paraleli) kapsamındaki ‘üst seviyeli kuruluş' ve ‘alt seviyeli kuruluş'lar için süreç güvenliği analizi (HAZOP, LOPA, FMEA) zorunludur. Kapsam dışı tesisler Fine-Kinney/L-Matrix ile kalabilir; ancak proses tesisleri için HAZOP risk azaltma kalitesi daha yüksektir.
- KKD seçimi risk değerlendirmesine nasıl bağlanır?
- Her yüksek riskli tehlike için kontrol hiyerarşisinde (4) idari + (5) KKD adımlarına geçildiyse ilgili EN/TS standart numarası ile KKD tanımlanmalıdır. Örnek: ‘baş çarpması riski yüksek' → EN 397 baret; ‘FFP3 maske gerektiren toz' → EN 149. KKD envanteri risk skoruna bağlanmalı, eski/sertifika süresi geçmiş KKD denetimde reddedilir.
- Ramak kala raporlamanın zorunluluğu var mı?
- 6331'de doğrudan ‘ramak kala raporu' zorunluluğu yok; ancak Madde 14 ‘iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları' içinde ‘ramak kala olaylar' uygulamada talep edilir. ILO ve ISO 45001 ‘Occupational Health and Safety Management Systems' ramak kala raporunu sürekli iyileştirmenin temel veri kaynağı olarak konumlandırır — sertifikasyonu hedefleyen firmalar zorunlu uygular.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6331.pdf (erişim: 2026-05-13)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16925&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (erişim: 2026-05-13)
- ISO 45001:2018 — Occupational health and safety management systems. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/63787.html (erişim: 2026-05-13)
- IEC 61882 — Hazard and Operability Studies (HAZOP studies). International Electrotechnical Commission. https://webstore.iec.ch/publication/24321 (erişim: 2026-05-13)
- Hierarchy of Controls. U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). https://www.cdc.gov/niosh/topics/hierarchy/default.html (erişim: 2026-05-13)
- Risk Assessment — Five Steps to Risk Assessment. UK Health and Safety Executive (HSE). https://www.hse.gov.uk/simple-health-safety/risk/index.htm (erişim: 2026-05-13)
- Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. International Labour Organization (ILO). https://www.iloencyclopaedia.org/ (erişim: 2026-05-13)
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=23715&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (erişim: 2026-05-13)